Afazja - czym jest? Jakie są rodzaje, przyczyny i objawy?

Spis treści:

Zaburzenia mowy są poważnym problemem na wielu oddziałach szpitalnych, ponieważ wyraźnie pogarszają jakość życia pacjentów, uniemożliwiając im komunikowanie się z otoczeniem. Przykładem jest choćby afazja, będąca formą utraty mowy. Diagnostyką i leczeniem afazji zajmuje się neurologopeda dziecięcy (w przypadku młodszych pacjentów) lub neurologopeda dorosłych, jako że dolegliwość wiąże się z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego.

Afazja - co to właściwie jest?

Zgodnie z definicją, afazja to utrata zdolności językowych (posługiwania się mową i jej rozumienia) w różnych zakresach. Może odnosić się do niezdolności rozumienia wypowiadanych przez innych słów, niemożności samodzielnego wypowiadana logicznych zdań lub problemów z nazewnictwem przedmiotów, które dotychczas były pacjentowi dobrze znane. O afazji mówi się wówczas, gdy pacjent wcześniej nie miał żadnych problemów z mową, jednak wskutek urazu lub choroby układu nerwowego utracił tę zdolność. 

Czy afazja może się cofnąć? Nie ma dobrej odpowiedzi na to pytanie. U niektórych pacjentów obserwuje się samoistne cofanie zaburzenia mowy, u innych pomimo wdrożenia leczenia ustąpi jedynie połowiczo bądź nawet wcale. Jeszcze u innych cofnie się całkowicie, jednak dopiero po tygodniach i miesiącach terapii. Każdy przypadek musi być rozważany indywidualnie, a rokowania zależą od przyczyn afazji.

Afazja - rodzaje

W medycynie wyróżnia się następujące rodzaje afazji:

• afazja ruchowa (inaczej afazja motoryczna) - ma miejsce wówczas, gdy w obrazie klinicznym dominują objawy związane z upośledzeniem zdolności mowy;
• afazja czuciowa (inaczej afazja sensoryczna) - ma miejsce wówczas, gdy w obrazie klinicznym dominują objawy związane z upośledzeniem rozumienia mowy;
• afazja ruchowo-czuciowa - pojawiają się zaburzenia zarówno rozumienia mowy, jak i posługiwania się nią.

Pojęcie afazji nie dotyczy żadnej konkretnej choroby. Opisuje bowiem pewną grupę objawów wywołanych uszkodzeniem mózgu, którego przyczyny mogą być rozmaite. Nieco odrębnym problemem w neurologopedii dziecięcej jest afazja rozwojowa, odnosząca się do specyficznych zaburzeń rozwoju mowy i języka u dzieci, które pomimo prawidłowego słuchu i normy intelektualnej mają trudności z nabywaniem i rozumieniem mowy. Taka afazja u dziecka wymaga pilnego kontaktu ze specjalistą, ponieważ rzutuje negatywnie na dalszy rozwój.

Afazja - przyczyny

Zarówno afazja u dzieci, jak i u pacjentów dorosłych, najczęściej wynika z uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, w którym znajdują się ośrodki odpowiedzialne na rozumienie mowy i posługiwanie się nią. Uszkodzenia te mogą być konsekwencją doznanych urazów mechanicznych lub przebytych chorób. W gronie możliwych przyczyn znajdują się zwłaszcza:

• udar mózgu;
• uraz mózgu (stłuczenie, wstrząśnienie);
• choroba nowotworowa układu nerwowego;
• guzy mózgu;
• zatrucia;
• pęknięcie tętniaka mózgu lub inna forma wylewu krwi do mózgu;
• choroby przebiegające z otępieniem, np. choroba Alzheimera czy choroba Parkinsona.

Należy pamiętać, że afazja rozwojowa u dzieci nie jest konsekwencją niepełnosprawności intelektualnej, niedosłuchu, porażenia mózgowego czy wszelkiego rodzaju całościowych zaburzeń rozwojowych. Wywołuje ją uszkodzenie niektórych struktur mózgowia, nierzadko w formie mikrourazów o nieznanej genezie.

Afazja u dzieci - objawy

Afazja mowy może objawiać się na kilka różnych sposobów. Obserwuje się trudności z mówieniem, rozumieniem mowy oraz czynnościami z nimi związanymi, takimi jak czytanie, powtarzanie, śpiewanie. Przejawem afazji mogą być:

• zaburzenia pisania;
• zaburzenia płynności mowy i niemożność wypowiadania zrozumiałych zdań;
• trudności w czytaniu, których wcześniej nie było;
• brak rozumienia słowa mówionego i pisanego;
• zaburzenie tempa mowy;
• zastępowanie słów wyjaśnieniami (np. zamiast słowo “bułka” pacjent prosi o “coś do jedzenia”);
• utrata zdolności nazewnictwa przedmiotów, także tych codziennego użytku;
• niemożność powtarzania słów i zdań po innych rozmówcach;
• problemy z uczeniem się nowych słów i zapamiętywaniem ich znaczenia;
• przekręcanie wyrazów (np. mówienie “siep” zamiast “pies”);
• widoczny wysiłek w inicjowaniu wypowiedzi.

Towarzyszyć temu mogą inne objawy neurologiczne, w zależności od tego, co spowodowało afazję. 

Afazja - leczenie

Jeśli tylko jest to możliwe, należy usunąć przyczynę afazji. Taka możliwość pojawia się np. przy zatruciach organizmu, gdzie za pomocą płukania żołądka czy odpowiednich leków oczyszcza się ustrój i przywraca jego równowagę. W wielu sytuacjach leczenie przyczynowe nie jest jednak możliwe lub wymaga długotrwałej terapii neurologicznej.

Podstawą postępowania pozostaje kompleksowa rehabilitacja neurologopedyczna, której celem jest poprawa komunikacji, rozumienia mowy oraz odzyskiwanie utraconych funkcji językowych. Terapia powinna być wdrożona jak najwcześniej po rozpoznaniu zaburzeń mowy, ponieważ szybka interwencja zwiększa szanse na poprawę funkcjonowania Pacjenta.

Sesje neurologopedyczne odbywają się systematycznie – najlepiej codziennie lub kilka razy w tygodniu. W terapii wykorzystuje się ćwiczenia rozumienia mowy, nazywania przedmiotów, budowania zdań, czytania, pisania oraz trening pamięci i koncentracji. Bardzo ważne jest także zaangażowanie rodziny i regularna praca w domu.

W zależności od przyczyny afazji Pacjent może wymagać jednoczesnej opieki wielu specjalistów, takich jak neurolog, neurologopeda, psycholog, fizjoterapeuta czy lekarz rehabilitacji medycznej. Szczególnie często afazja pojawia się po udarze mózgu, urazach czaszkowo-mózgowych lub w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych, dlatego istotne znaczenie ma również odpowiednio prowadzona rehabilitacja neurologiczna.

W przypadku dzieci kluczową rolę odgrywa neurologopeda dziecięcy, który dobiera terapię do wieku, możliwości poznawczych i etapu rozwoju dziecka. Regularne zajęcia wspierają rozwój komunikacji, poprawiają funkcjonowanie społeczne oraz pomagają dziecku lepiej radzić sobie w codziennych sytuacjach i edukacji.

Nie istnieją leki, które całkowicie leczą afazję, jednak stosuje się preparaty wspomagające funkcjonowanie układu nerwowego, koncentrację oraz procesy pamięciowe. Leczenie zawsze powinno być prowadzone indywidualnie i pod kontrolą specjalistów.

Aktualizacja treści: 20.05.2026