Badania hormonalne - kiedy warto sprawdzić gospodarkę hormonalną?

Spis treści:

Objawy zaburzeń hormonalnych, których nie warto ignorować

Zaburzenia hormonalne mogą dawać bardzo niespecyficzne objawy i często rozwijają się stopniowo. Początkowo mogą przypominać przesilenie, przemęczenie lub klasyczną infekcję, innym razem są tak subtelne, że po prostu je ignorujemy. Dlatego też wczesna diagnostyka jest mocno utrudniona. Należy raz w roku wykonywać rutynowe, kontrolne badania krwi, w tym badania hormonalne, co pozwoli rozpoznać patologię jeszcze zanim się mocno rozwinie.

Objawy, których z pewnością nie powinno się ignorować i które realnie mogą wskazywać na zaburzenia hormonalne, to:

• przewlekłe zmęczenie i wahania nastroju - zmęczenie pomimo odpowiedniej długości snu lub przeciwnie, bezsenność i nadmierne pobudzenie pomimo braku takich bodźców, zaburzenia pamięci i koncentracji, drażliwość, stany lękowe;
• nagłe zmiany masy ciała - szybkie tycie przy utrzymaniu klasycznej diety lub nagłe chudnięcie bez wprowadzonych modyfikacji dietetycznych;
• zaburzenia miesiączkowania u kobiet i problemy z płodnością bez względu na płeć, niskie libido lub jego brak;
• objawy ze strony skóry i włosów - nasilony trądzik, nadmierne owłosienie, wypadanie włosów, sucha skóra, łamliwe paznokcie, jeśli pojawiają się przy odpowiedniej pielęgnacji ciała i bez konkretnych powodów.

Trudno jest ustalić wszelkie niepokojące objawy, ponieważ hormony oddziałują na cały organizm. Zaburzenia hormonalne mogą więc powodować problemy z każdym układem i narządem, jak również z emocjami i samopoczuciem.

Jeśli planowane są badania hormonalne, kiedy najlepiej je wykonać? Wszystko zależy od przyczyn, podejrzeń i objawów, a także rodzaju badanych hormonów. Raz w roku warto wykonać badania hormonów tarczycy, przy staraniach się o potomstwo obie płcie powinny wykonać badania hormonów płciowych, zaś przy konkretnych objawach wykonuje się badania hormonów odpowiedzialnych za ich występowanie bądź brak. 

Jakie hormony najczęściej się bada?

Najczęściej badane hormony to:

• TSH, FT3, FT4 - hormony tarczycy, a często również jednocześnie przeciwciała takie jak anty-TPO, anty-TG oraz TRAb;
• estrogeny, progesteron, prolaktyna, LH, FSH - kobiece hormony płciowe;
• testosteron, LH, FSH, czasem też prolaktyna - męskie hormony płciowe;
• insulina jako hormon wskazujący na cukrzycę;
• ACTH, kortyzol, DHEA-S - jako hormony nadnerczy;
• hormon wzrostu.

Organizm człowieka syntezuje oczywiście o wiele więcej hormonów, lecz są one badane raczej jako poszerzenie diagnostyki lub w uzasadnionych medycznie sytuacjach.

Rola tarczycy w gospodarce hormonalnej

Tarczycę uznaje się za jeden z najważniejszych gruczołów regulujących metabolizm i pracę wielu narządów. Produkuje głównie hormony: tyroksynę (T4) oraz trójjodotyroninę (T3), a ich wydzielanie kontroluje przysadka mózgowa poprzez hormon TSH. Hormony tarczycy wpływają m.in. na tempo metabolizmu, temperaturę ciała, pracę serca, poziom energii, układ nerwowy, koncentrację i nastrój, gospodarkę lipidową, płodność i cykl miesiączkowy.

W przypadku dzieci są również kluczowe dla wzrostu i rozwoju mózgu. Tak naprawdę kontrolują czynność całego organizmu - wszystkich jego układów bez wyjątku w mniejszym lub większym stopniu. Badanie hormonów tarczycy jest więc bardzo ważne zarówno w kontroli stanu zdrowia, jak i diagnostyce endokrynologicznej. 

Jak przygotować się do badań hormonalnych?

Przygotowanie do badań hormonalnych ma spore znaczenie, ponieważ poziomy hormonów zmieniają się w ciągu dnia i mogą być zmieniane przez jedzenie, stres, wysiłek czy przyjmowane leki. Warto więc zapytać lekarza o odpowiednie przygotowanie.

Klasycznie większość badań hormonalnych wykonuje się rano, najlepiej po 8–12 godzinach bez jedzenia, przy czym można pić niewielką ilość wody. Leki przyjmowane na stałe przyjmuje się klasycznie, chyba że lekarz zaleci inaczej. W dniu badania warto zrezygnować z wysiłku fizycznego, alkoholu, unikać stresu, wyspać się. 

Hormony płciowe kobiece często wymagają oznaczenia w konkretnym momencie cyklu. Dla przykładu poziom FSH, LH, estradiolu bada się w 2.–5. dniu cyklu, progesteron sprawdza się około 7 dnia po owulacji, natomiast prolaktynę najczęściej rano, po odpoczynku.

Interpretacja wyników – dlaczego to nie zawsze jest proste?

Interpretacja wyników badań hormonalnych bywa trudna, gdyż hormony działają w złożonych układach zależności i pojedynczy wynik rzadko daje pełny obraz. Dla przykładu:

• badanie poziomu kortyzolu rano może dać inny wynik niż badanie go wieczorem lub w ciągu dnia;
• objawy nie zawsze współgrają z wynikami badań - część osób ma objawy mimo wyników w normie, inni zaś czują się dobrze przy wynikach granicznych;
• leki i suplementy diety mogą dać wyniki fałszywe;
• niekiedy pojawia się konieczność powtórzenia badań, np. gdy pacjent przystąpił do nich w stresie, niewyspany lub w złym dniu cyklu.

Dodatkowo często analizuje się jednocześnie wyniki innych parametrów, np. czynników stanu zapalnego, morfologii, lipidogramu, panelu wątrobowego, a nie tylko samych hormonów. Dlatego najlepiej skonsultować się z lekarzem endokrynologiem. 

Kiedy konieczna jest konsultacja endokrynologiczna?

Konsultacja endokrynologiczna konieczna jest w następujących przypadkach:

• pacjent zauważa u siebie objawy mogące wskazywać na zaburzenia hormonalne;
• kontrolne badania hormonów wykazały nieprawidłowości;
• pacjentka chce rozpocząć starania o potomstwo i chce się upewnić, że jej organizm jest na to odpowiednio przygotowany od strony hormonalnej;
• prowadzi się monitorowanie efektów leczenia.

W wielu przypadkach konieczna jest współpraca z kilkoma specjalistami jednocześnie. Na przykład osoby z silnym trądzikiem powinny pozostać pod opieką zarówno endokrynologa, jak i dermatologa, natomiast kobiety ciężarne z niedoczynnością tarczycy - pod opieką endokrynologa i ginekologa. 

Bibliografia

1. Rokowska-Waluch A., Kałużyńska K., Chojnicki M., Pawlaczyk M., Wpływ zmian hormonalnych zachodzących w organizmie kobiety na stan skóry, Przegl Dermatol 2009, 96, 205–210.
2. Zapór L., Zaburzenia funkcjonowania układu hormonalnego człowieka powodowane przez nanomateriały, Państwowy Instytut Badawczy, 1/2021.
3. Szczeklik A., Choroby wewnętrzne, Wydawnictwo Medycyna Rodzinna, Kraków 2006.