Badania profilaktyczne – jakie wykonać w zależności od wieku i płci?

Spis treści:

Dlaczego profilaktyka ratuje zdrowie?

Profilaktyka jest czymś, co powinno stanowić stały, kluczowy element dbania o siebie już od najmłodszych lat, choć dobór poszczególnych badań zmienia się wraz z wiekiem, gdy zmieniają się potrzeby organizmu i jego podatność na konkretne schorzenia. Dlaczego jest to tak ważne?

Wiele chorób, takich jak np. rak piersi czy cukrzyca typu 2, przez długi czas nie daje wyraźnych objawów. Badania profilaktyczne (np. mammografia,morfologia, badania laboratoryjne krwi) pozwalają wykryć je na etapie, gdy leczenie jest najskuteczniejsze, a choroby nie dały jeszcze trwałych powikłań lub przerzutów. Innymi słowy leczenie zaawansowanych chorób jest często długie, kosztowne i obciążające. Profilaktyka pomaga uniknąć powikłań, hospitalizacji i spadku jakości życia. 

Niektóre choroby wykryte zbyt późno mogą prowadzić nawet do śmierci, pomimo wdrożenia leczenia. Badania profilaktyczne pozwalają zatem uratować życie pacjenta, co jest najwyższą ich wartością. 

Jakie badania wykonać po 20., 30., 40. roku życia?

Jak wspomniano wcześniej, rodzaj systematycznych badań profilaktycznych może zmieniać się nieco w zależności od wieku. Po 20. roku życia obowiązkowo należy wykonywać:

• badania krwi raz w roku - morfologię, glukozę, hormony tarczycy, lipidogram, TSH, witaminę D, żelazo, ferrytynę, witaminę B12 i kwas foliowy;
• badania ogólne moczu raz w roku;
• USG piersi i badanie ginekologiczne wraz z USG przezpochwowym w przypadku kobiet, raz w roku;
• cytologię podczas badania ginekologicznego raz na 3 lata;
• samobadanie jąder co miesiąc w przypadku mężczyzn;
• samobadanie piersi co miesiąc w przypadku kobiet. 

Po 30. roku życia należy utrzymać systematyczne wykonywanie wszystkich wymienionych wyżej badań, lecz dodatkowo dołącza się do nich próby wątrobowe i kontrolę masy ciała (często wraz z pomiarem poziomu tkanki tłuszczowej, ponieważ wzrastać może ryzyko otyłości trzewnej).

Po 40. roku życia, poza wymienionymi wyżej wszystkimi badaniami, należy dodatkowo wykonywać EKG raz na 2-3 lata oraz kolonoskopię raz na 10 lat. Mężczyźni do badań krwi mogą dodać analizę poziomu PSA pod kątem raka prostaty. 

Badania profilaktyczne dla kobiet

Badania dla kobiet profilaktyczne to przede wszystkim:

• badanie poziomu hormonów tarczycy: FT3 i FT4, jak również badanie TSH, anty-TPO - raz w roku;
• żelazo, ferrytyna, witamina B12 i kwas foliowy - kobiety często zmagają się z ich niedoborami, a właściwy poziom jest szczególnie ważny zwłaszcza dla zachowania płodności;
• USG piersi raz w roku i samobadanie piersi co miesiąc;
• mammografia - co 2 lata po ukończeniu 45. roku życia;
• USG przezpochwowe i kontrola ginekologiczna raz w roku;
• densytometria - co 1-2 lata w przypadku kobiet powyżej 65. roku życia, gdy znacząco wzrasta ryzyko osteoporozy.

Wszystkie te badania są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia, można jednak wykonywać je również prywatnie.

Badania profilaktyczne dla mężczyzn

U mężczyzn podstawowe badania profilaktyczne to przede wszystkim:

• samobadanie jąder raz w miesiącu;
• PSA i konsultacja urologiczna - raz w roku począwszy średnio od ukończenia 40. roku życia;
• kolonoskopia - u mężczyzn ryzyko raka jelita grubego jest wyższe. Pierwsza kolonoskopia powinna mieć miejsce po 40. roku życia, a jeśli wszystko wyjdzie prawidłowo, kolejną wykonuje się po 10 latach.

Badania dla mężczyzn i dla kobiet dobierane są często dodatkowo indywidualnie, zależnie od wyników tych wymienionych wyżej. Nie należy też zapominać o pakiecie ogólnych badań, bez względu na płeć. 

Jak często wykonywać badania?

Badania kontrolne należy wykonywać zgodnie z powyższą rozpiską i dotyczy ona pacjentów, u których wyniki są prawidłowe. W niektórych przypadkach pojawia się jednak konieczność wykonywania częstszych badań. Głównie wtedy, gdy u pacjenta pojawią się niepokojące dolegliwości (np. krew w stolcu i ból brzucha skłaniają do szybszej kolonoskopii, nawet jeśli była wykonywana na przykład rok temu, zaś zgrubienia w piersiach skłaniają do szybszego USG piersi, nawet jeśli badanie było wykonywane niedawno). 

Konieczność częstszych badań pojawia się również u osób z obciążeniem rodzinnym - gdy poszczególne choroby występują u najbliższych członków rodziny (rodziców, rodzeństwa, dziadków) i mają tendencję do genetycznego podłoża. Wówczas kalendarz indywidualnych badań ustala lekarz prowadzący. 

Jak przygotować się do badań?

Przygotowanie do badań w dużej mierze zależy od tego, jakie badanie ma zostać wykonane. Do badań krwi najlepiej podchodzić z samego rana na czczo, wcześniej unikając palenia papierosów, picia alkoholu i intensywnego wysiłku fizycznego. Badanie ginekologiczne wymaga powstrzymania się dzień wcześniej od współżycia seksualnego, a jeśli ma być pobrana cytologia, warto zaplanować badanie na pierwszą fazę cyklu miesiączkowego, po zakończeniu krwawienia. 

Jeśli chodzi o kolonoskopię, przez kilka wcześniejszych dni należy stosować dietę lekkostrawną i pić dużo płynów, a dzień wcześniej stosuje się zalecone przez lekarza leki przeczyszczające. Z kolei do badań USG piersi nie trzeba się przygotowywać. Warto więc zapytać lekarza lub personel medyczny o konkretne wskazówki przed planowanym badaniem. 

Bibliografia

https://www.gov.pl/web/zdrowie/bezplatne-programy-profilaktyczne. 

https://pacjent.gov.pl/programy-profilaktyczne.