Dna moczanowa – przyczyny, objawy, dieta, leczenie

Spis treści:

Czym jest dna moczanowa kto jest najbardziej narażony?

Co to jest dna moczanowa i czy dna moczanowa jest dziedziczna? Mówiąc w znacznym uproszczeniu, jest to choroba metaboliczna, w przebiegu której we krwi utrzymuje się zbyt wysoki poziom kwasu moczowego. Kwas moczowy tworzy kryształy moczanu sodu, które odkładają się w stawach i wywołują silny stan zapalny. Przeważnie pierwszym objawem jest nagły, bardzo bolesny atak zapalenia stawu dużego palca u stopy, choć obraz kliniczny jest znacznie bardziej zróżnicowany. 

Dna moczanowa w dużej mierze może być dziedziczna, co oznacza, że osoby mające chorych wśród najbliższych są bardziej narażeni na jej wystąpienie. Zidentyfikowano setki regionów DNA, które wpływają na poziom kwasu moczowego i ryzyko choroby. 

Uważa się współcześnie, że dna moczanowa jest jedną z najpowszechniejszych chorób zapalnych stawów wśród mężczyzn w krajach rozwiniętych. Zapalenie stawów pojawiające się w przebiegu tej patologii jest wywołane odkładaniem się kryształów moczanu sodu w płynie stawowym i okolicznych tkankach, a także w tkance podskórnej. Przeważnie dotyczy to sytuacji, w których stężenie kwasu moczowego przewyższa próg wysycenia we krwi (6,8 mg/dl).

Na dnę moczanową narażeni są szczególnie mężczyźni po 40. roku życia (chorują nawet 4-krotnie częściej, niż kobiety), osoby mające chorych na dnę moczanową w gronie najbliższych, kobiety po menopauzie, osoby z nadwagą i otyłością, osoby nadużywające alkoholu, osoby spożywające spore ilości puryn.

Objawy charakterystyczne dla dny moczanowej

Jeśli wiemy już, co to dna moczanowa, objawy z pewnością nikogo nie zaskoczą. Są to przede wszystkim:

• ostry napad dolegliwości bólowych - najczęściej w nocy lub nad ranem, ból jest silny i pulsujący, dotyczy przeważnie stawu śródstopno-paliczkowego dużego palca u stopy;
• obrzęk i zaczerwienienie zajętego stawu, skóra nad nim może być spuchnięta i błyszcząca;
• tkliwość zajętego stawu - już samo dotknięcie go nasila odczuwane dolegliwości, a próba chodzenia w ostrym napadzie kończy się niepowodzeniem;
• podwyższona temperatura ciała - niekiedy pojawia się gorączka lub dreszcze, co może przypominać infekcję.

Ataki mogą trwać od kilku godzin do kilku dni, a wraz z upływem czasu stają się częstsze, jeśli choroba nie jest leczona. Konsekwencje bagatelizowanej i nieleczonej dny moczanowej mogą być niezwykle poważne. Podwyższone stężenie kwasu moczowego we krwi (hiperurykemia) w niekorzystny sposób wpływa bowiem nie tylko na stawe stawy, ale i na strukturę i funkcję naczyń krwionośnych oraz organów wewnętrznych, a wytrącając się w układzie moczowym, może doprowadzić do kamicy moczowej oraz upośledzenia czynności nerek. 

Warto zaznaczyć, że w przewlekłej dnie moczanowej z czasem rozwijają się guzki dnawe, czyli twarde zgrubienia w okolicy stawów powstałe z kryształów kwasu moczowego. 

Czynniki ryzyka i przyczyny choroby

Aby zrozumieć tę chorobę, warto poznać mechanizm jej powstawania. Kwas moczowy jest końcowym produktem przemiany puryn występujących w kwasach nukleinowych i nukleotydach (a także powszechnie w żywności, po którą sięgamy na co dzień). Wiele zwierząt posiada enzym urykazę, który rozkłada puryny do bardziej przyswajalnych form. Niestety organizm człowieka tego enzymu nie posiada, przez co nadmiar puryn gromadzi się w tkankach, również w stawach. Bezpośrednie przyczyny i czynniki ryzyka dny moczanowej można więc przedstawić następująco:

• nadprodukcja lub zmniejszone wydalanie kwasu moczowego - organizm wytwarza zbyt dużo kwasu moczowego lub nerki nie są w stanie go skutecznie usuwać;
• codzienna dieta bardzo bogata w puryny, które znajdują się przede wszystkim w czerwonym mięsie, podrobach, owocach morza, alkoholu, słodzonych napojach i produktach zawierających fruktozę;
• niektóre choroby ogólnoustrojowe, zwłaszcza takie jak cukrzyca typu 2, otyłość, nadciśnienie tętnicze, przewlekła choroba nerek, zespół metaboliczny;
• przyjmowanie niektórych leków, zwłaszcza takich jak diuretyki, niektóre leki na nadciśnienie tętnicze.

Czynnikiem ryzyka dny moczanowej jest też współczesny styl życia - poza niewłaściwą, wysoko przetworzoną dietą również niski poziom aktywności fizycznej, odwodnienie, podaż zbyt dużej liczby kalorii w stosunku do zapotrzebowania organizmu. Ponadto nie bez znaczenia pozostają czynniki genetyczne (predyspozycje rodzinne zwiększają ryzyko zachorowania).

Rola diety i stylu życia w leczeniu dny moczanowej

Jeśli zostanie u nas lub u naszych najbliższych zdiagnozowana dna moczanowa, dieta i inne formy leczenia powinny zostać wdrożone jak najszybciej. Kwas moczowy powstaje z puryn, które znajdują się w żywności.Dlatego sięganie po niektóre produkty spożywcze może znacząco nasilać przebieg choroby i wywoływać jej ostre napady. Mowa o produktach takich jak: czerwone mięso, podroby, owoce morza, alkohol, szczególnie piwo, słodzone napoje (fruktoza zwiększa produkcję kwasu moczowego), tłuste potrawy, duże ilości soli. Unikanie ich ma kluczowe znaczenie w kontroli dny moczanowej.

Dodatkowo warto zaznaczyć, że otyłość i nadwaga są jednymi z głównych czynników ryzyka dny moczanowej, a do gromadzenia się tkanki tłuszczowej predysponuje zwłaszcza nieodpowiednia dieta w połączeniu z małym poziomem aktywności fizycznej. W leczeniu dny ogromne znaczenie ma dieta, ruch oraz codzienne picie dużej ilości wody.

Metody leczenia farmakologicznego i niefarmakologicznego

Czy dna moczanowa jest wyleczalna? Według źródeł niestety nie jest chorobą, którą można całkowicie wyleczyć — to schorzenie przewlekłe, związane z metabolizmem puryn i predyspozycjami genetycznymi. Jednak przy odpowiednim leczeniu można całkowicie zapobiec atakom i żyć bez objawów. 

Jeśli chodzi o chorobę taką jak dna moczanowa, leczenie może być farmakologiczne i niefarmakologiczne. Metody niefarmakologiczne wiążą się głównie ze stylem życia, co zostało opisane wyżej, natomiast w kontekście farmakoterapii, która powinna być uzupełnieniem modyfikacji stylu życia (nigdy jej zamiennikiem), najczęściej stosuje się leki obniżające poziom kwasu moczowego (np. Allopurynol, Febuksostat, leki urykozuryczne), a w ostrym napadzie: NLPZ, kolchicynę, skrajnie nawet glikokortykoidy. 

Jak monitorować chorobę i zapobiegać nawrotom?

Jeśli wiemy, jak objawia się dna moczanowa i jak boli dna moczanowa, potrafimy znacznie lepiej kontrolować tę chorobę. Ważne są:

1. Systematyczne badania poziomu kwasu moczowego - kontrola co 3–6 miesięcy w stabilnym okresie, której podstawowym celem jest utrzymanie poziomu kwasu moczowego poniżej 6 mg/dl (a przy guzkach dnawych nawet poniżej 5 mg/dl);
2. Badania dodatkowe co 6 miesięcy - zwłaszcza takie jak OB, CRP, morfologia, glukoza, lipidogram, kreatynina i eGFR;
3. Prowadzenie dziennika objawów - zapisywanie dat ataków, intensywności bólu, czynników wyzwalających, notowanie reakcji organizmu na leki i dietę;
4. Regularne przyjmowanie leków obniżających kwas moczowy oraz kontrola działań niepożądanych.

Aby zapobiegać napadom dny moczanowej, przede wszystkim należy prowadzić zdrowy i zbilansowany tryb życia oraz systematycznie badać się u lekarza reumatologa. 

Bibliografia

1. Pilarski Ł., Bogdański P., Pupek-Musialik D., Dna moczanowa — antyczna choroba wciąż problematyczna w XXI wieku, Forum Zaburzeń Metabolicznych 2012, tom 3, nr 4, 160–166.
2. Szczeklik A., Choroby wewnętrzne, Wydawnictwo Medycyna Rodzinna, Kraków 2006.