HPV - wszystko, co warto wiedzieć o wirusie i szczepieniach w Polsce

Spis treści:

Czym jest wirus HPV i jak się przenosi?

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) jest wirusem DNA, który zakaża komórki nabłonka wielowarstwowego. Zakażenie może przebiegać bezobjawowo, a zmiany chorobowe w zakażonej okolicy z reguły rozwijają się powoli. Do szybszych zmian dochodzi u osób z niedoborami odporności. Istnieje ponad 100 typów HPV, które prowadzą do zakażenia w obrębie skóry i błon śluzowych. Należą do nich typy wysokoonkogenne oraz niskoonkogenne. Spośród typów wysokoonkogennych w populacji europejskiej szczególne znaczenie ma 8 typów (16, 18, 31, 33, 35, 45, 56 i 58), przy czym typy 16 i 18 są odpowiedzialne aż za około 73% wszystkich przypadków zachorowań na raka szyjki macicy. 

Do głównych czynników ryzyka zakażenia HPV należą: 

• wczesna inicjacja seksualna;
• posiadanie wielu partnerów/partnerek seksualnych;
• posiadanie jednego partnera/partnerki wysokiego ryzyka (osoba z infekcją HPV lub taka, która miała wcześniej wielu partnerów seksualnych);
• współistnienie innych zakażeń przenoszonych drogą płciową;
• palenie tytoniu;
• wieloletnie przyjmowanie antykoncepcji hormonalnej;
• osłabienie odporności (np. zakażenie wirusem HIV, stosowanie leków obniżających odporność).

Najczęściej HPV przenosi się podczas kontaktów seksualnych - także oralnych czy podczas kontaktu skóry ze skórą, bez pełnej penetracji. Inne drogi przenoszenia to kontakt z zakażoną skórą, np. brodawkami bądź poród (z matki na dziecko, co jednak zdarza się raczej rzadko).

Jakie choroby może powodować HPV?

Dość rozpowszechniony jest dziś wirus HPV. Objawy powinny być więc znane każdemu, kto dba o profilaktykę. Zakażenie HPV najczęściej wywołuje raka szyjki macicy u kobiet, jednak może także prowadzić do innych nowotworów, w tym m.in. do raka odbytu, prącia, sromu, jamy ustnej i krtani.

Typy niskoonkogenne, zwłaszcza typy 6 i 11, odpowiadają przede wszystkim za powstawanie brodawek narządów moczowo-płciowych (tzw. kłykcin kończystych).

Kto powinien się zaszczepić?

Jeśli omawiany jest rak szyjki macicy, profilaktyka powinna być zdecydowaną podstawą działań nie tylko kobiet, ale i mężczyzn, którzy chcą zadbać o swoje partnerki. Rekomendacje dotyczące grup pacjentów nadających się do szczepienia prezentują się następująco:

1. Dzieci i młodzież (najważniejsza grupa) - najlepiej w wieku 9–14 lat, jeszcze przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, ponieważ właśnie wtedy szczepionka działa najskuteczniej;
2. Nastolatki i młodzi dorośli, czyli osoby, które nie były wcześniej szczepione. Mimo starszego wieku nadal warto się zaszczepić, nawet po rozpoczęciu życia seksualnego;
3. Dorośli, czyli osoby do około 26 roku życia – zdecydowanie zalecane, a także osoby w wieku 27–45 lat, u których szczepienie jest możliwe po konsultacji z lekarzem. Wówczas szczepienie chroni przed typami wirusa, z którymi nie było się jeszcze w kontakcie.

O szczepieniach na HPV ze swoim lekarzem powinny porozmawiać osoby z grup ryzyka, czyli mające wielu partnerów seksualnych, nieszczepione wcześniej, spotykające się z osobą, która wcześniej miała licznych partnerów seksualnych. 

Jak wygląda szczepienie przeciw HPV w Polsce?

Jeśli chodzi o szczepienie HPV, Polska słynie z wysokiego poziomu ochrony, a świadomość ludzi stale wzrasta, przez co poszukują oni szczegółowych informacji o takiej formie profilaktyki. 

Od 1 września 2024 roku w Polsce szczepienia w ramach powszechnego programu szczepień przeciw HPV dostępne są dla osób po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia. Szczepienia przeciw HPV w ramach programu podawane są w dwóch dawkach. Odstęp między tymi dawkami w programie wynosi od 6 do 12 miesięcy. Na szczepienia można zapisać się w każdej przychodni POZ osobiście, ale również przez IKP (Internetowe Konto Pacjenta) oraz przez aplikację moje IKP. 

Dodatkowo realizowany jest program bezpłatnych leków dla dzieci i młodzieży w wieku do 18. roku życia. W ramach tego programu 2-walentna szczepionka przeciw HPV może być dostępna nieodpłatnie dla dzieci do ukończenia 18. roku życia. Od 2024 roku jedna ze szczepionek jest refundowana w 50% także dla osób dorosłych. 

Czy szczepienie jest bezpieczne?

Szczepionki przeciwko HPV są maksymalnie bezpieczne. Zostały przebadane na setkach tysięcy osób przed dopuszczeniem do użycia, a ich użycie jest monitorowane na całym świecie od wielu lat. Rekomendują je duże organizacje zdrowotne (np. WHO), przy czym podano już setki milionów dawek. Ich działanie ochronne zostało potwierdzone wielokrotnie, a samo użycie nie wiąże się z działaniami niepożądanymi. Szczepionki nie zawierają bowiem żywego wirusa, więc nie mogą wywołać zakażenia HPV.

HPV a badania profilaktyczne

Bez względu na to, czy się szczepimy czy nie, warto systematycznie poddawać się badaniom profilaktycznym na HPV. Złotym standardem jest cytologia zalecana każdej kobiecie co 3 lata, a częściej, jeśli jest ona w grupie ryzyka raka szyjki macicy lub lekarz ustali inną częstotliwość. Razem z cytologią warto wykonać test HPV, który wykrywa obecność wirusa (zwłaszcza typów wysokiego ryzyka) i bardziej czuły niż cytologia.

Gdy wynik cytologii lub testu HPV jest nieprawidłowy, pacjentka powinna mieć wykonaną kolposkopię. To dokładne oglądanie szyjki macicy pod powiększeniem. 

Bibliografia

1. Skuteczna walka z wirusem HPV. Pacjent.gov.pl.
2. Broniarczyk J., Koczorowska M., Durzyńska J., Warowicka A., Goździcka-Józefiak A., Struktura i właściwości wirusa brodawczaka ludzkiego, Biotechnologia, 3/2010.
3. Powszechny program szczepień przeciw HPV – przewidywane skutki zdrowotne dla populacji oraz dla systemu ochrony zdrowia w Polsce, Wydział Nauki i Ewaluacji

Warszawa 2024.