Objaw Raynauda - co to jest i w jakich chorobach występuje?

Zgodnie z definicją objaw Raynauda to odwracalne, powtarzające się zaburzenie naczynioruchowe, którego istotą jest skurcz naczyń obwodowych powstający pod wpływem zimna, stresu, czynników chemicznych lub bez ewidentnej przyczyny. Dotyczy przede wszystkim palców rąk i stóp, ale skrajnie może objawiać się na małżowinach usznych, nosie, wargach, języku oraz brodawkach sutkowych.

W populacji ogólnej objaw Raynauda występuje u 3–5% ludzi, przeważnie u kobiet w wieku około 40 lat, u których w rodzinie występowały wcześniej zachorowania. Objaw Raynauda jest bardzo często objawem towarzyszącym różnym chorobom, warto więc zastanowić się, skąd może wynikać.

Jak przebiega napad Raynauda?

Napad objawu Raynauda przebiega w 3 fazach:

• Faza zblednięcia - pojawia się nagły skurcz naczyń krwionośnych i niedokrwienie tkanek z towarzyszącym uczuciem mrowienia;
• Zasinienie - głównie w konsekwencji nagromadzenia się odtlenowanej krwi, co pacjenci odczuwają jako zdrętwienie i ból;
• Faza czynnego przekrwienia - dochodzi do zaczerwienienia skóry i pojawia się uczucie pieczenia.

W niektórych sytuacjach objaw Raynauda jest wyrażony jedynie dwiema fazami: zblednięcia i zasinienia lub zasinienia i zaczerwienienia. Charakterystyczne jest to, że zmiany zabarwienia skóry są bardzo dobrze odgraniczone od skóry niezmienionej. Klasyczny epizod napadu trwa około 20 minut, ale w rzadkich przypadkach może trwać nawet do około 1 godziny.

Pierwotny i wtórny objaw Raynauda

Pierwotny objaw Raynauda diagnozowany jest znacznie częściej. Występuje bez rozpoznanej choroby powodującej skurcz naczyń - wyniki badań są prawidłowe, pacjent nie zmaga się z chorobami układowymi lub ogólnoustrojowymi. Dotyczy częściej młodych kobiet, a dokładne przyczyny problemu nie są znane. Przebieg jest zwykle łagodny, bez większych i trwałych konsekwencji.

Z kolei wtórny objaw Raynauda wiąże się z obecnością choroby podstawowej, przyjmowaniem leków czy działaniem innych zidentyfikowanych czynników patologicznych. Często towarzyszy twardzinie układowej, reumatoidalnemu zapaleniu stawów lub zapaleniu skórno-mięśniowemu. Objawy mogą być silniejsze i bardziej bolesne, możliwe są owrzodzenia opuszek palców, a w ciężkich przypadkach nawet uszkodzenie tkanek.

Objaw Raynauda a choroby tkanki łącznej

Bardzo często wtórny objaw Raynauda przebiega wspólnie z chorobami tkanki łącznej, zwłaszcza tymi o podłożu autoimmunologicznym. Zwykle są to: reumatoidalny zapalenie stawów, twardzina układowa, zapalenie skórno-mięśniowe, toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjogrena, mieszana choroba tkanki łącznej. Nie wiadomo, dlaczego tak się dzieje, tym bardziej że nie u wszystkich pacjentów z tymi chorobami obserwuje się objaw Raynauda.

Inne choroby i czynniki związane z objawem Raynauda

• choroby tarczycy - częściej niedoczynność tarczycy;
• choroby naczyń krwionośnych - np. miażdżyca, choroba Buergera, zakrzepica, zapalenie naczyń;
• cukrzyca;
• zaburzenia krążenia;
• niektóre nowotwory, głównie te związane z zaburzeniami krążenia i krzepnięcia;
• choroby neurologiczne i uciskowe - np. zespół cieśni nadgarstka, zespół górnego otworu klatki piersiowej;
• choroby krwi - krioglobulinemie, czerwienica prawdziwa.

Konsultacja lekarska pomoże ustalić możliwe przyczyny odczuwanych dolegliwości.

Jak leczyć objaw Raynauda i czy zawsze konieczne są leki?

Leczenie przyczynowe pierwotnego objawu Raynauda nie jest możliwe ze względu na nieznaną etiologię, natomiast leczenie wtórnego polega na odpowiedniej terapii choroby podstawowej. Jeśli więc przyczyną jest cukrzyca, należy ustabilizować poziom glukozy lekami i zmianą diety. Z kolei przy chorobach autoimmunologicznych dąży się do uzyskania remisji głównie zdrowym trybem życia i farmakoterapią. Stosowanie leków konsultowane jest z lekarzem prowadzącym.

Postępowanie domowe może z kolei obejmować: unikanie ekspozycji na zimno i sytuacji stresowych oraz nadmiernych wahań temperatury otoczenia. Wskazane jest ciepłe ubieranie się oraz stosowanie technik pobudzających krążenie takich jak: rozgrzewanie rąk, manewry kończynami. Zwraca się uwagę na unikanie palenia papierosów, spożywania napojów z kofeiną oraz przyjmowania niektórych substancji leczniczych (efedryna, doustne środki antykoncepcyjne). Niekiedy wskazana jest zmiana pracy, jeśli jej warunki sprzyjają nasileniu częstości napadów.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Pilna, natychmiastowa pomoc medyczna wskazana jest w następujących przypadkach:

• palec nagle staje się bardzo bolesny, blady lub siny i nie odzyskuje prawidłowego koloru po ogrzaniu;
• palec pozostaje zimny i występuje silny, utrzymujący się ból;
• pojawia się czernienie skóry lub oznaki obumierania tkanek;
• nagle występuje znaczna zmiana koloru lub temperatury tylko jednej dłoni albo jednego palca.

Konsultacja lekarska w najbliższych dniach (już nie w trybie pilnym) powinna się odbyć, jeśli napady stają się coraz częstsze lub mocniej nasilone, objawy pojawił się po raz pierwszy oraz gdy pojawiają się inne objawy, np. złe samopoczucie.

Bibliografia:

1. Puszczewicz M., Objaw Raynauda — problem interdyscyplinarny, Forum Medycyny Rodzinnej 2008, tom 2, nr 2, 121–126.
2. Gacuta K., Cybulski M., Kita J., Krajewska-Kułak E., Ocena jakości życia pacjentów z objawem Raynauda po przebytych zabiegach z zakresu fizykoterapii, Piel Zdr Publ. 2017;7(3):213–222.

Najcześciej zadawane pytania:

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu objawu Raynauda?

Przy podejrzeniu objawu Raynauda lekarz może zalecić kapilaroskopię, która pozwala ocenić drobne naczynia krwionośne. Dodatkowo wykonuje się badania krwi, m.in. morfologię, OB, CRP, przeciwciała przeciwjądrowe (ANA) oraz TSH. Diagnostyka ma na celu ustalenie, czy objaw Raynauda ma charakter pierwotny, czy jest związany z innymi chorobami.

Czy stres i nerwica mogą nasilać objaw Raynauda?

Tak, stres i silne emocje mogą wywoływać lub nasilać objaw Raynauda. Pod wpływem napięcia emocjonalnego dochodzi do skurczu naczyń obwodowych, co powoduje zblednięcie, zasinienie, drętwienie lub ból palców. Ograniczanie stresu i stosowanie technik relaksacyjnych może pomóc zmniejszyć częstotliwość napadów.

Czy objaw Raynauda może utrudniać karmienie piersią?

Tak, objaw Raynauda może obejmować również brodawki sutkowe, powodując ich zblednięcie, zasinienie oraz piekący lub kłujący ból podczas karmienia piersią albo po jego zakończeniu. Dolegliwości mogą nasilać się pod wpływem zimna i utrudniać karmienie. W takim przypadku warto skonsultować się z lekarzem.

Czy objaw Raynauda występuje u dzieci?

Tak, objaw Raynauda może występować również u dzieci i młodzieży. Najczęściej objawia się zblednięciem, zasinieniem lub zaczerwienieniem palców rąk i stóp pod wpływem zimna albo stresu. Podobnie jak u dorosłych, może mieć charakter pierwotny lub wtórny, związany z innymi chorobami.

Czy objaw Raynauda jest niebezpieczny i może prowadzić do powikłań?

Pierwotny objaw Raynauda zazwyczaj ma łagodny przebieg i nie powoduje trwałych uszkodzeń tkanek. Wtórny objaw Raynauda może jednak prowadzić do poważniejszych powikłań, takich jak owrzodzenia opuszek palców, trudno gojące się rany, a w ciężkich przypadkach nawet martwica tkanek. Dlatego nasilające się objawy wymagają konsultacji lekarskiej.