Świąd skóry - skąd się bierze i jak go łagodzić?

Spis treści:

Skąd bierze się świąd skóry?

Świąd skóry jest specyficznym odczuciem somatycznym, które powstaje w wyniku pobudzenia wyspecjalizowanych zakończeń nerwowych, a następnie przetworzenia sygnału w ośrodkowym układzie nerwowym. Fizjologicznie jest to mechanizm obronny, który wywołuje potrzebę drapania i pomaga usuwać ze skóry potencjalnie szkodliwe bodźce.

Podstawowe przyczyny

Świąd skóry może mieć wiele różnych przyczyn i nie zawsze są one chorobowe. Bardzo często towarzyszy bowiem np. suchej skórze, a do takiego przesuszenia może dojść wskutek kąpieli w morskiej wodzie na wakacjach, braku nawilżenia w codziennej pielęgnacji czy niskiej podaży wody (odwodnienia). Świąd skóry bywa też typowy dla podrażnień:

• zbyt agresywnymi peelingami i kosmetykami;
• nieprawidłową techniką golenia owłosienia;
• szorstkimi materiałami, np. naturalną wełną;
• zbyt mocnymi i chemicznymi proszkami do prania.

Należy też upewnić się, że świąd skóry nie jest po prostu konsekwencją ukąszenia przez komary czy inne owady, co  jest dość proste do oceny (na skórze pojawiają się bąble). Chorobowe i patologiczne przyczyny świądu skóry mogą być natomiast następujące:

• choroby dermatologiczne - np. egzema, atopowe zapalenie skóry, łojotokowe zapalenie skóry itd.;
• alergie - zarówno kontaktowe, jak i pokarmowe czy wziewne;
• niektóre choroby ogólnoustrojowe - zwłaszcza choroby wątroby, cukrzyca i choroby tarczycy;
• niedobory pokarmowe;
• infekcje grzybicze skóry.

W klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wyróżnia się ponad 2000 zdefiniowanych jednostek chorobowych i schorzeń skóry, spośród których spory odsetek może objawiać się świądem. Dlatego nie warto zwlekać z wizytą u lekarza, jeśli świąd jest długotrwały lub niepokojący. 

Co oznacza świąd skóry?

Świąd skóry oznacza, że na organizm człowieka oddziałują czynniki drażniące, alergizujące lub patogenne - zarówno od wewnątrz, jak i od zewnątrz. Wówczas aktywuje się układ immunologiczny, który prowadzi do produkcji histaminy i innych substancji, te zaś oddziałują na układ nerwowy i wywołują to nieprzyjemne uczucie. 

Wędrujący świąd skóry - co to jest?

Wędrujący świąd skóry to taki, który nie dotyczy wyłącznie jednego miejsca na ciele, lecz może zmieniać swoje położenie. Najczęstszymi przyczynami są: pokrzywka, alergia, przesuszenie skóry. Tak naprawdę świąd wędrujący może pojawiać się przy wielu chorobach ogólnoustrojowych i dermatologicznych.

Alergiczny świąd skóry

Do organizmu przedostaje się alergen, czyli substancja, która wywołuje nieprawidłową, nadmierną aktywność układu odpornościowego (np. pyłek brzozy, sierść kota, nikiel). Konsekwencją jest produkcja histaminy lub innych mediatorów zapalnych, co aktywuje współczulne włókna nerwowe. Przy alergicznym świądzie skóry typowe będzie jednoczesne występowanie innych objawów, np. łzawienia i wodnistego kataru (przy alergii wziewnej) bądź wysypki miejscowej i obrzęku (przy alergii skórnej).

Jak złagodzić swędzenie skóry w domu?

Istnieje kilka domowych metod, które mogą łagodzić świąd skóry. Są nimi:

• chłodne okłady;
• stosowanie emolientów dostępnych w aptekach i drogeriach;
• noszenie luźnych, bawełnianych ubrań, które nie podrażniają skóry;
• kąpiel z dodatkiem płatków owsianych;
• unikanie czynników ryzyka nasilających świąd - gorące kąpiele, drapanie skóry, peelingi mechaniczne, perfumowane kosmetyki lub kosmetyki zawierające alkohol.

Wiele zależy od tego, co spowodowało świąd. 

Kiedy sięgnąć po krem lub lek na świąd?

Z emolientów i delikatnych kremów nawilżających można korzystać praktycznie w każdym przypadku świądu skóry - w razie wątpliwości warto skonsultować się z dermatologiem, alergologiem lub lekarzem rodzinnym. Leki stosujemy wówczas, gdy przyczyną świądu jest patologia, np. choroba ogólnoustrojowa, alergia czy zaawansowana egzema. Lekarz może zdecydować np. o przepisaniu glikokortykoidów w maści, rzadziej w tabletkach. Najlepiej, by leki przepisywał zawsze specjalista.

Kiedy świąd wymaga konsultacji lekarskiej?

Świąd wymaga konsultacji lekarskiej, gdy:

• utrzymuje się dłużej niż 1-2 tygodnie pomimo zastosowania domowych metod łagodzących;
• obejmuje całe ciało, wędruje po różnych partiach skóry;
• regularnie wybudza w nocy;
• towarzyszą mu: silny obrzęk, ból, gorączka, złe samopoczucie, sinienie skóry, gorączka, niepokojąca wysypka lub inne objawy, które nas martwią;
• zamiast słabnąć, narasta na przestrzeni czasu.

Warto także skonsultować się z lekarzem, gdy świąd dotyczy małych dzieci lub osób ze znacznie osłabioną odpornością. 

Świąd skóry w ciąży - co warto wiedzieć?

Świąd skóry u ciężarnych może wskazywać na zmiany hormonalne i związane z tym przesuszenie skóry. Wówczas staje się ona jednocześnie sucha i napięta, mogą pojawiać się wypryski ciążowe, które nie wymagają specjalnego leczenia. 

Niekiedy jednak świąd może rzeczywiście wiązać się z patologią - przykładem jest choćby cholestaza ciążowa. Typowy jest wówczas uporczywy świąd bez pierwotnej wysypki, zwłaszcza dłoni i podeszew stóp, często nasilający się w nocy. Może też obejmować całe ciało. Dla pewności zawsze warto skonsultować się z ginekologiem. 

Bibliografia:

1. Krajnik M., Żylicz Ż., Świąd w zaawansowanych chorobach wewnętrznych. Patogeneza i leczenie, Polska Medycyna Paliatywna 2002, 1, 2, 71–83.
2. Szepietowski J., Reich A., Świąd. Patomechanizm, klinika, leczenie, Wydawnictwo Medyczne Termedia, Poznań 2010.

Najczęściej zadawane pytania:

Czy świąd może mieć związek z chorobą wątroby?

Tak, świąd skóry może być jednym z objawów chorób wątroby, szczególnie tych związanych z zaburzeniami odpływu żółci, czyli cholestazą. Charakterystyczny jest uporczywy świąd, który może obejmować całe ciało, często bez widocznej wysypki. Niekiedy towarzyszą mu zażółcenie skóry i oczu, ciemny mocz lub jasny stolec. Długotrwały świąd o nieznanej przyczynie warto skonsultować z lekarzem, który może zlecić badania oceniające funkcjonowanie wątroby.

Dlaczego świąd skóry nasila się wieczorem i w nocy?

Nasilenie świądu skóry wieczorem i w nocy może wynikać z naturalnych zmian zachodzących w organizmie, takich jak wahania temperatury ciała, zmiany ukrwienia skóry i jej większa utrata wilgoci. Dodatkowo wieczorem, gdy ograniczona jest liczba bodźców zewnętrznych, uczucie swędzenia może być bardziej odczuwalne. Nocny świąd występuje również przy niektórych chorobach dermatologicznych, świerzbie czy zaburzeniach ogólnoustrojowych. Jeśli regularnie zakłóca sen, wymaga diagnostyki.

Czy świąd skóry może mieć podłoże nerwowe i być związany ze stresem?

Tak, przewlekły stres, napięcie emocjonalne i silne przeżycia mogą wywoływać lub nasilać świąd skóry. Stres wpływa na funkcjonowanie układu nerwowego i może zwiększać wrażliwość na bodźce wywołujące swędzenie. Często zaostrza również objawy istniejących chorób dermatologicznych, takich jak atopowe zapalenie skóry czy pokrzywka. Nie należy jednak zakładać, że przyczyną świądu jest wyłącznie stres, bez wcześniejszego wykluczenia innych schorzeń.

Czy problemy z tarczycą mogą wywoływać świąd skóry?

Tak, zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą powodować świąd skóry. W przypadku niedoczynności częstą przyczyną jest nadmierne przesuszenie i szorstkość skóry. Z kolei nadczynność tarczycy może wiązać się ze zwiększoną potliwością, uczuciem ciepła i swędzeniem. Jeśli świądowi towarzyszą inne objawy, takie jak przewlekłe zmęczenie, zmiany masy ciała czy kołatanie serca, lekarz może zalecić oznaczenie poziomu TSH i hormonów tarczycy.