Choroby reumatyczne u dzieci

Układowe choroby tkanki łącznej, w tym choroby reumatyczne, charakteryzują się przewlekłym stanem zapalnym. Objawy zwykle nasilają się powoli w ciągu kilku tygodni czy miesięcy, jednak u dzieci często obserwuje się gwałtowny początek i obecność ciężkich zaostrzeń. Diagnostyką i leczeniem powinien zajmować się reumatolog dziecięcy, ponieważ przebieg choroby i leczenie różnią się od tych, które występują u pacjentów dorosłych. 

Wysoką jakość merytoryczną artykułu zapewnia Salve Medica Przychodnie

Spis treści:

• Częste choroby reumatyczne u dzieci
• Jakie są objawy reumatyzmu u dzieci?
• Jak zdiagnozować chorobę reumatyczną u dziecka?
• Czy chorobę reumatyczną u dziecka można wyleczyć?

Częste choroby reumatyczne u dzieci

Schorzenia reumatyczne należą do chorób układowych, co oznacza, że każdy narząd i układ mogą zostać objęte procesem zapalnym. W przypadku młodych pacjentów występują znacznie rzadziej, niż u dorosłych, lecz mimo tego są sporym wyzwaniem dla lekarzy i specjalistów. Zatem dlaczego dzieci bolą stawy i skąd biorą się tego typu schorzenia? Przyczyny chorób reumatycznych u dzieci nie zostały dokładnie poznane, dlatego ich leczenie jest tym bardziej skomplikowane. Uważa się, że na ich wystąpienie wpływa połączenie czynników genetycznych (płeć, allele HLA klasy I i II, geny kodujące, cytokiny, cząsteczki adhezyjne, białka przenoszące sygnały) i środowiskowych (zakażenia, urazy).

Najczęściej diagnozowane choroby reumatologiczne u dzieci to m.in.:

• młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów — przewlekły proces zapalny jest inicjowany i podtrzymywany przez reakcje immunologiczne. Stan zapalny toczy się pierwotnie w błonie maziowej stawów, następnie zaś w tkankach okołostawowych, ścięgnach i mięśniach;
• młodzieńczy toczeń rumieniowaty układowy — dochodzi do produkcji przeciwciał przeciwko różnym składnikom jądra komórkowego, w efekcie czego rozwija się nefropatia toczniowa i zapalenie naczyń. Objawy mogą dotyczyć układu nerwowego i krążenia;
• młodzieńcze zapalenie skórno-mięśniowe — podłoże stanowi waskulopatia, manifestująca się zapaleniem mięśni, zmianami na skórze oraz możliwym zajęciem narządów wewnętrznych;
• twardzina wieku rozwojowego — prowadzi do zmian strukturalnych skóry i narządów wewnętrznych, będących skutkiem postępującego procesu zapalnego i włóknienia, czego konsekwencją jest upośledzenie ich funkcji;
• zapalenie naczyń wieku rozwojowego — to szeroka grupa chorób, do której należą m.in.: zapalenie tętnic typu Takayasu, choroba Kawasaki, choroba Schönleina-Henocha czy  choroba Behçeta;
• gorączka reumatyczna — wielonarządowa choroba zapalna rozwijająca się na podłożu autoimmunologicznym w odpowiedzi na zakażenie gardła paciorkowcem β-hemolizującym grupy A. Objawia się zapaleniem serca i stawów, pląsawicą, guzkami podskórnymi oraz rumieniem brzeżnym.

Chorób reumatycznych u dzieci jest jednak znacznie więcej, a bez względu na rodzaj każda musi być jak najszybciej zdiagnozowana. Wczesne rozpoznanie zwiększa rokowania oraz obniża ryzyko pojawienia się niepożądanych powikłań.

Jakie są objawy reumatyzmu u dzieci?

Wczesne wysunięcie podejrzenia choroby reumatycznej i jej rozpoznanie u dziecka prowadzą do szybkiego rozpoczęcia terapii i skutecznej kontroli choroby, a co się z tym wiąże – decydują o dalszym jej przebiegu w dzieciństwie i wieku dorosłym. Jakie objawy z dużym prawdopodobieństwem wskazują na choroby reumatyczne u dzieci? Są to przede wszystkim:

• bóle stawów w ciągu dnia i ich stany zapalne — zwłaszcza jeśli utrzymują się powyżej 4 tygodni. Przykładowo dolegliwości te trwające ponad 6 tygodni są typowym objawem młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów (MIZS);
• sztywność poranna stawów i ból pojawiający się po nocnym odpoczynku;
• objawy ogólnoustrojowe towarzyszące dolegliwościom narządu ruchu — w tym gorączka, złe samopoczucie, nagła utrata masy ciała bez konkretnych przyczyn, spowolnienie rozwoju;
• gorączka trwająca dłużej niż 2 tygodnie, która raz dziennie wzrasta do 39 stopni C, zaś następnie powraca do 37 stopni C;
• przewlekłe bóle mięśni;
• powiększenie węzłów chłonnych;
• przewlekły ból brzucha i krwawienia z przewodu pokarmowego;
• mnogie zapalenia pojedynczych nerwów, drgawki, neuropatie i inne objawy ze strony układu nerwowego niemające przyczyny neurologicznej;
• łuszczyca towarzysząca dolegliwościom bólowym stawów.

Najbardziej charakterystycznym objawem chorób reumatycznych u dzieci jest jednak zapalenie stawów. Może ono towarzyszyć niemal każdemu schorzeniu reumatologicznemu. Warto wiedzieć, że w chorobach reumatycznych zazwyczaj nie obserwuje się zaczerwienienia stawu, natomiast występuje ból o różnym nasileniu oraz ewentualnie obrzęk.

Istnieje wiele różnych chorób reumatycznych, które mogą rozwinąć się u dziecka. Poza objawami klasycznymi każda z nich może objawiać się na swój specyficzny sposób. Przykładem jest choćby plamica Schönleina-Henocha, w której przebiegu na ciele pacjenta pojawia się wysypka (bąble pokrzywkowe, plamy rumieniowe, czerwone guzki). Dlatego zaobserwowanie jakichkolwiek niepokojących dolegliwości o charakterze przewlekłym i zapalnym jest pilnym wskazaniem do wizyty u reumatologa dziecięcego, który przeprowadzi szczegółową diagnostykę.

Jak zdiagnozować chorobę reumatyczną u dziecka? 

Zadaniem rodziców jest zaobserwowanie niepokojących objawów, które występują u dziecka. Jeśli tak się stanie, zwykle postępowaniem pierwszego wyboru jest wizyta u lekarza rodzinnego, który zleca badania diagnostyczne i na ich podstawie kieruje do reumatologa dziecięcego, jeśli pojawi się taka potrzeba. Można również od razu skierować się do specjalisty reumatologii. Przy podejrzeniu choroby reumatycznej u dziecka wykonuje się przede wszystkim następujące badania laboratoryjne:

• pełna morfologia krwi;
• OB i CRP wskazujące na stany zapalne;
• kwas moczowy;
• ASO — antystreptolizyna O;
• RF — czynnik reumatoidalny;
• przeciwciała anty-CCP;
• płytki krwi (trombocyty);
• kreatynina;
• HLA-B27;
• przeciwciała przeciwko HCV, HBV, EBV, CMV;
• witamina D.

Koniecznym badaniem obrazowym jest natomiast USG stawów, w których występują dolegliwości odczuwane przez dziecko. Jeśli jest taka konieczność, lekarz może zlecić rezonans magnetyczny tych stawów, przeważnie jednak USG w zupełności wystarczy. W zależności od wyników dziecko może zostać skierowane na badania specjalistyczne, np. RTG klatki piersiowej czy USG jamy brzusznej, jednak są one dobierane zawsze indywidualnie i nie należą do pakietu badań podstawowych przy chorobach reumatologicznych u dzieci. 

Czy chorobę reumatyczną u dziecka można wyleczyć?

Choroby reumatologiczne mają charakter przewlekły i często postępujący, a działania terapeutyczne są objawowe. Jeśli jednak zostaną wcześnie zdiagnozowane i dzięki temu rozpocznie się odpowiednie leczenie, można uzyskać długotrwałą remisję jeszcze zanim dojdzie do wystąpienia powikłań. Nie ma jednak możliwości całkowitego wyleczenia danej choroby. Zawsze istnieje ryzyko, że w przyszłości (nawet w dorosłym życiu) pojawią się czynniki (stres, choroba, uraz), które wyzwolą dolegliwości reumatyczne.

Źródła:
1. Ross E. Petty, Carol B. Lindsley, Ronald M. Laxer, Lucy Wedderburn, Robert C. Fuhlbrigge, Elizabeth D. Mellins, Textbook of Pediatric Rheumatology – Elsevier, 2021
2. Pediatria po Dyplomie, Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS), https://podyplomie.pl/pediatria/12212,mlodziencze-idiopatyczne-zapalenie-stawow  (dostęp 25.02.2026) 
3. Smolewska E., Reumatologia wieku rozwojowego. Kompendium, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2019