Mutyzm — przyczyny, objawy, leczenie

Zdolność mowy, a więc i kontaktowania się słownie ze światem zewnętrznym, jest niezwykle ważną cechą każdego człowieka. Niestety w ostatnim czasie obserwuje się wzrost częstości diagnozowania zaburzeń mowy, wśród których wymienić należy m.in. mutyzm. To problem przeważnie występujący u dzieci, dlatego jego diagnostyką i leczeniem zajmuje się neurologopeda dziecięcy.

Wysoką jakość merytoryczną artykułu zapewnia Salve Medica Przychodnie

Spis treści:

Mutyzm — co to dokładnie jest?

Mutyzm to stosunkowo często występujące zaburzenie z zakresu neurologopedii, obejmujące niemożność posługiwania się mową, przy jednoczesnym zachowaniu rozumienia mowy i zdolności porozumiewania się w inny sposób (np. pismem). Wyróżnia się 2 podstawowe rodzaje mutyzmu:

• mutyzm organiczny — spowodowany wadami anatomicznymi krtani, podniebienia, gardła bądź obszarów mózgu odpowiedzialnych za mowę;
• mutyzm funkcjonalny — o podłożu psychicznym, występujący znacznie częściej od poprzedniego. Dziecko ma możliwości anatomiczne do mowy, jednak z różnych względów (np. lęku lub braku bezpieczeństwa) nie decyduje się na jej wykorzystanie.

Mutyzm funkcjonalny dzieli się ponadto na następujące rodzaje:

• mutyzm całkowity — dziecko nie mówi względem nikogo, komunikuje się z otoczeniem za pomocą mowy niewerbalnej;
• mutyzm sytuacyjny — dziecko nie mówi w konkretnych sytuacjach, np. takich, które wywołują u niego stres;
• mutyzm wybiórczy — dziecko komunikuje się za pomocą mowy wyłącznie z wybranymi przez siebie osobami.

Zdecydowanie najczęściej diagnozuje się mutyzm wybiórczy u dzieci. Warto zatem dokładnie dowiedzieć się, co to jest mutyzm wybiórczy, jak przebiega i w jaki sposób można go leczyć.

Jakie są objawy mutyzmu dziecięcego?

Wybiórczy mutyzm u dzieci może mieć wiele przyczyn, jednak zawsze znajdują się one w jego psychice i mają podłoże emocjonalne. Zalicza się go więc do grona zaburzeń lękowych. Często pojawia się w sytuacjach, które są dla dziecka niekomfortowe, stresujące, wzbudzają jego lęk lub niepokój. W odniesieniu do ludzi czynnikiem ryzyka może być przebywanie w większej grupie, jak również brak wystarczającego poczucia bezpieczeństwa. Dzieci z mutyzmem wybiórczym mogą nie wykazywać chęci rozmowy z obcymi osobami, sprawnie posługując się mową w domu lub w grupie przyjaciół.  

Jakie są przyczyny mutyzmu wybiórczego u dzieci?

Cechy dziecka z mutyzmem wybiórczym są dość charakterystyczne, dlatego w większości przypadków rozpoznanie problemu nie stanowi większych trudności. To zaburzenie zdeterminowane emocjonalnie i polegające na wybiórczej komunikacji werbalnej w ściśle określonych sytuacjach społecznych lub w interakcji jedynie z konkretnymi osobami. Oznacza to, że dziecko:

• całkowicie rozumie mowę innych osób, lecz nie uczestniczy w rozmowie i nie posługuje się mową;
• sytuacje i osoby, w odniesieniu do których dziecko zachowuje mowę lub traci ją, przyjmują względnie stały wzorzec — są powtarzalne i przewidywalne.

Innymi słowy, dziecko może wykazywać chęć rozmowy wyłącznie z rodzicami lub osobami bliskimi, a także wówczas, gdy nie znajduje się w miejscu publicznym. Przebieg mutyzmu wybiórczego może być różny — to od dziecka zależy, kiedy i w stosunku do kogo posługuje się mową. 

Zaburzenie przeważnie rozwija się miedzy 3. a 5. rokiem życia, natomiast objawy występują jedynie w pewnych miejscach, sytuacjach, w obecności osób, w stosunku do których dziecko nie czuje się komfortowo. Bardzo często obserwuje się epizody mutyzmu wybiórczego wówczas, gdy dziecko wie, że będzie słyszane i widziane przez większą grupę osób (np. podczas przedstawienia w szkole lub na forum klasy). 

Jak zdiagnozować mutyzm?

Diagnostyka mutyzmu opiera się głównie na obserwacji objawów i szczegółowym wywiadzie z rodzicami i/lub nauczycielami dziecka. Nie ma natomiast żadnych badań obrazowych lub laboratoryjnych, które mogłyby zdiagnozować ten problem. Aby stwierdzić mutyzm wybiórczy, muszą zostać spełnione następujące kryteria: 

• konsekwentna niemożność mówienia w pewnych sytuacjach lub do określonych osób;
• zakłócenie wpływające negatywnie na osiągnięcia szkolne, komunikację społeczną;
• czas trwania problemu dłuższy niż miesiąc;
• niemożność mówienia niewynikająca z niewiedzy lub braku znajomości języka.

Jednocześnie należy wykluczyć inne możliwe przyczyny takiego zachowania, np. afazję, autyzm czy wady słuchu. Diagnostyką i leczeniem mutyzmu zajmuje się zespół interdyscyplinarny składający się z psychologa dziecięcego, psychoterapeuty oraz neurologopedy dziecięcego. 

Jak wygląda terapia w przypadku mutyzmu wybiórczego u dzieci?

Terapia jest wieloetapowa i różnorodna. Ma na celu przede wszystkim stworzenie dziecku warunków bezpieczeństwa, zmniejszanie jego poziomu lęku i stresu oraz zapewnienie całkowitego zrozumienia. Niewskazane jest zmuszanie go do mowy, karanie za brak podejmowania rozmowy bądź denerwowanie się na jego zachowania. To jedynie pogłębi problem. Zwiększenie poczucia własnej wartości i pewności siebie jest istotnym elementem działań. Terapia powinna przebiegać pod okiem doświadczonego psychoterapeuty dziecięcego oraz neurologopedy dziecięcego. W skrajnych przypadkach dziecku przepisuje się niezbyt silne leki przeciwdepresyjne, choć zwykle nie jest to konieczne. Przy problemie, jakim jest mutyzm wybiórczy, leki mogą stanowić wyłącznie uzupełnienie leczenia, a nie jego podstawę. 

Czy można wyleczyć mutyzm wybiórczy?

Mutyzm wybiórczy za zaburzenie o charakterze przejściowym, zatem jak najbardziej można je całkowicie wyleczyć. Rokowania są lepsze w przypadku młodszych pacjentów oraz przy wczesnym rozpoznaniu problemu i wdrożeniu leczenia. Im dłużej trwa mutyzm, tym dłuższy będzie czas leczenia. 

Żródła:

1. Andrzejewska M., Czechowicz D., Bartczak B., Apolinarska‑Kozar R., Kornacka‑Kowalewska M., Jeziorek A. Mutyzm wybiórczy. Praktyczny przewodnik. CTM Publishing, Kraków 2023.
2. Bystrzanowska M., Bystrzanowska E. Mutyzm wybiórczy. Skuteczne metody terapii. Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2019
3. Bawolska A., Dziecko z mutyzmem wybiórczym – charakterystyka zjawiska oraz sposoby przeciwdziałania trudnościom”, https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/niepelnosprawnosc/article/view/5842?utm_source=chatgpt.com (dostęp 22.01.2026)